Шахри Чаллы
  • Рус Тат
  • Телләр белгән югалмас

    "Нәр­сә ях­шы­рак: бер­ни­чә тел бе­лү­ме (бик үк ка­мил бул­ма­са да), яи­сә бер ге­нә тел­не ка­мил бе­лү­ме?" Ста­тис­ти­ка мәгъ­лү­мат­ла­ры­на ка­ра­ган­да, бү­ген­ге көн­дә ке­ше­нең баш мие мөм­кин­ле­ге­нең ба­ры тик 3% ын гы­на фай­да­ла­на. Бу Рос­си­я­дә­ге ур­та­ча күр­сәт­кеч. Ди­мәк, ке­ше­нең баш мие ки­рә­ген­чә, ту­лы­сын­ча эш­лә­ми, ял итә, "йок­лый" ди­гән сүз. Ә ке­ше­нең баш...

    "Нәр­сә ях­шы­рак: бер­ни­чә тел бе­лү­ме (бик үк ка­мил бул­ма­са да), яи­сә бер ге­нә тел­не ка­мил бе­лү­ме?" Ста­тис­ти­ка мәгъ­лү­мат­ла­ры­на ка­ра­ган­да, бү­ген­ге көн­дә ке­ше­нең баш мие мөм­кин­ле­ге­нең ба­ры тик 3% ын гы­на фай­да­ла­на. Бу Рос­си­я­дә­ге ур­та­ча күр­сәт­кеч. Ди­мәк, ке­ше­нең баш мие ки­рә­ген­чә, ту­лы­сын­ча эш­лә­ми, ял итә, "йок­лый" ди­гән сүз. Ә ке­ше­нең баш мие мөм­кин­лек­лә­ре га­җә­еп зур. Ни­чек итеп без­гә баш мие эш­чән­ле­ген үс­те­рер­гә соң? Мо­ның төр­ле юл­ла­ры бар: бе­рә­ү­ләр фән­ни хез­мәт өс­тен­дә эш­ли, ачыш­лар ясый, икен­че­ләр исә тө­гәл фән­нәр бе­лән шө­гыль­лә­нә, өл­кән яшь­тә­ге­ләр баш­ват­кыч­лар чи­шә, ки­тап-жур­нал­лар укый. Бо­лар ба­ры­сы да, һич­шик­сез, баш ми­е­нең эш­чән­ле­ген үс­те­рә, хә­тер­не дә ях­шыр­та. Га­лим­нәр фи­ке­рен­чә, баш мие эш­чән­ле­ге­нең үсе­шен юга­ры дә­рә­җә­гә җит­ке­рү­нең иң уңыш­лы юлы - ул икен­че тел­не өй­рә­нү.

    Га­лим­нәр әй­тү­ен­чә, тел­ләр өй­рә­нү

    - баш ми­е­нең кү­лә­ме үсү­гә ки­те­рә (дө­рес­рәк итеп әйт­сәк, баш ми­е­нең ае­рым өл­кә­лә­ре үсә);

    - Альц­гей­мер син­дро­мын­нан кот­ка­ра (мон­дый га­җә­еп ачыш­ны бер төр­кем ней­роп­си­хо­лог­лар яса­ган. Тик­ше­рү­дә кат­наш­кан 211 ке­ше­нең 102-се ки­мен­дә ике тел­не бел­гән­нәр, ә кал­ган 109 ке­ше ту­ган тел­лә­рен­нән баш­ка бер тел дә өй­рән­мә­гән­нәр. Тик­ше­рү күр­сә­тү­ен­чә, ике тел­не бе­лү­че­ләр­дә Альц­гей­мер син­дро­мы 4,3 ел­га соң­рак кү­зә­тел­гән, ягъ­ни про­фи­лак­ти­ка өчен төр­ле ме­ди­ци­на пре­па­рат­ла­рын кул­ла­ну­га ка­ра­ган­да, икен­че тел өй­рә­нү күп­кә отыш­лы);

    - би­лин­гвлар­ның (ике яки бер­ни­чә тел бе­лү­че­ләр) му­зы­ка­га сә­ләт­лә­ре ях­шы­рак (чит тел­ләр бе­лү төр­ле аваз­лар­ны, та­выш­лар­ны ях­шы­рак ише­тер­гә яр­дәм итә, соң­рак исә, му­зы­ка ко­рал­ла­рын­да ях­шы­рак уй­ный бе­лү­гә ки­те­рә. Му­зы­ка­га сә­ләт өчен ко­лак­лар­ны мак­тар­га ки­рәк­ми, чөн­ки төп эш­не ише­тү ор­ган­на­ры тү­гел, ә баш мие баш­ка­ра);

    - тел­ләр бе­лү бер­ни­чә мәсь­ә­лә­не берь­ю­лы чи­шә алу сә­лә­тен үс­те­рә (экс­пе­ри­мент­лар би­лин­гвлар­ның, ту­ган тел­дән баш­ка тел бел­мә­ү­че­ләр­гә ка­ра­ган­да, бер үк ва­кыт­та бер­ни­чә төр­ле кат­лау­лы мәсь­ә­лә­ләр чи­шә алу­ын рас­ла­ды. Бил­ге­ле, мо­ңа кеч­ке­нә­дән үк икен­че тел өй­рән­сәң ге­нә ире­шеп бу­ла);

    - тел­ләр бе­лү фи­кер­лә­ү­не ях­шыр­та (күп­тел­ле­лек мо­хи­тын­да үс­кән ба­ла­лар­ның хә­те­ре ту­ган тел­не ге­нә ише­теп үс­кән­нәр­дән күп­кә ях­шы: алар кү­ңел­дән әй­бәт са­ный, ях­шы­рак укый һәм ма­те­ри­ал­ны, күп ин­фор­ма­ци­я­не исен­дә кал­ды­ра һәм кул­ла­на ала)

    - би­лин­гвлар нин­ди дә бул­са кү­ре­неш­нең асы­лы­на, аның де­таль­лә­ре­нә игъ­ти­бар­лы­рак бу­ла­лар (ке­ше­ләр ара­сын­да­гы мө­нә­сә­бәт­ләр­не ях­шы­рак то­я­лар, яңа кол­лек­тив­ка тиз ия­лә­шә­ләр, икен­че яңа тел­не җи­ңел ан­лый­лар).

    Әй­тел­гән­нәр­дән чы­гып шу­ны рас­лар­га бу­ла: бер­ни­чә тел бе­лү күп­кә фай­да­лы­рак, чөн­ки нин­ди дә бул­са икен­че тел­не өй­рән­гән­дә ке­ше­нең уй­лау-фи­кер­ләү һәм сөй­ләм эш­чән­ле­ге па­рал­лель үсә.

    Без­нең ба­ла­лар бак­ча­сын­да дә­ү­ләт те­ле-та­тар те­лен өй­рә­нү өчен бө­тен мөм­кин­лек­ләр ту­ды­рыл­ган. За­ман­ча җи­һаз­лан­ды­рыл­ган та­тар те­ле­нә өй­рә­тү ка­би­не­тын­да ба­ла­лар­ны фә­кать уен­нар аша гы­на та­тар те­ле­нә өй­рә­тә­без. Өй­рә­тү про­цес­сын­да фай­да­ла­ну өчен Та­тар­стан рес­пуб­ли­ка­сы мә­га­риф һәм фән ми­нис­тр­лы­гы та­ра­фын­нан би­рел­гән укы­ту-ме­то­дик ком­п­лек­ты­на яр­дәм­гә ау­ди­о­яз­ма­лар, та­тар­ча мульт­фильм­нар, ани­ма­ци­он сю­жет­лар бул­ды­рыл­ды. Ба­ла­лар­ны та­тар те­лен өй­рә­нү­гә кы­зык­сын­ды­ру мак­са­тын­нан ди­дак­тик уен­нар эш­ләп, рес­пуб­ли­ка кү­лә­мен­дә уз­ды­рыл­ган кон­фе­рен­ци­я­дә кат­наш­тык. Ди­дак­тик уен­нар ба­ла­лар­ның ал­ган бе­лем­нә­рен ны­гы­тыр­га, сис­те­ма­га са­лыр­га, сүз бай­лы­гын арт­ты­рыр­га мөм­кин­лек би­рә.

    За­ман та­лә­бе бу­ен­ча, ба­ла­лар­ның компь­ю­тер тех­но­ло­ги­я­лә­ре­нә бул­ган кы­зык­сы­ну­ла­рын ис­тә то­тып, та­тар те­лен юга­ры дә­рә­җә­дә үз­ләш­те­рү, мак­сат­ка ом­ты­лу­чан­лык, ин­фор­ма­ци­он тех­но­ло­ги­я­ләр дөнь­я­сын­да яңа­лык­лар бе­лән кы­зык­сы­ну те­лә­ге уя­ту­да компь­ю­тер тех­но­ло­ги­я­лә­рен кул­ла­ну бик отыш­лы. Та­тар те­ле өй­рә­нү эш­чән­ле­ген­дә ин­фор­ма­ци­он тех­но­ло­ги­я­ләр­не кул­ла­ну­ның өс­тен­лек­ле ягы - шө­гыль ма­те­ри­а­лын юга­ры күр­сәт­мә­ле дә­рә­җә­дә үз­ләш­те­рү. Төр­ле эш­чән­лек­нең үза­ра бәй­лә­не­шен бул­ды­ру, эш­чән­лек­нең эч­тә­ле­ген ба­е­рак һәм кы­зык­лы­рак итү өчен без "Та­тар­ча сөй­лә­шә­без" муль­ти­ме­диа уен­нар эш­кәрт­мә­се яса­дык. Уен­нар яшь үзен­чә­лек­лә­ре­нә ка­рап, прог­рам­ма та­ләп­лә­ре­нә ту­ры ки­те­реп тө­зел­де. Компь­ю­тер тех­но­ло­ги­я­лә­рен­нән уңыш­лы фай­да­ла­ну ба­ла­лар­да икен­че тел­гә ка­ра­та мә­хәб­бәт тәр­би­я­ли, аның бай­лы­гын, ма­тур­лы­гын күр­сә­тә.
    Тел өй­рә­нү­дә иң уңыш­лы алым­нар­нын бер­се - ул сю­жет­лы-роль­ле уен­нар. Ба­ла­лар бик яра­тып "Ка­фе", ""Ки­бет", "Ку­нак кар­шы­лау" уен­на­ры уй­ный­лар, шө­гыль­ләр­гә уй­нар­га дип йө­ге­реп ке­рә­ләр. Без са­бый­лар­ны шак­кат­ты­рып, кы­зык­сын­ды­рып тел өй­рә­нү­гә те­ләк уя­та­быз: бу - бе­лем би­рү­нең ал­тын ка­гый­дә­се. Ба­ла­лар, уен бе­лән ма­вы­гып, та­тар­ча ара­ла­шып кит­кән­нә­рен сиз­ми дә ка­ла­лар, үз­лә­рен кы­ю­рак то­та баш­лый­лар.
    Ире­шел­гән уңыш­ла­ры­быз­ны әти-әни­ләр бе­лән бү­ле­шеп ке­нә кал­мый­ча, алар­ны да бак­ча кү­лә­мен­дә уз­ды­рыл­ган "Та­лант­лы га­и­лә", "Мин бу мульт­фильм­ны бе­ләм", һ.б.бәй­ге­ләр­гә җә­леп итеп, тел өй­рә­нү­гә этәр­геч яса­дык, кы­зык­сын­ды­ра ал­дык. Бак­ча­быз­да ел са­ен уз­ды­ры­ла тор­ган "Ачык ишек­ләр " кө­не­нә әти-әни­ләр те­ләп ки­лә­ләр, ба­ла­ла­ры­ның та­тар те­лен­дә ара­ла­шу­ла­ры­на сө­е­неп, ку­а­нып уты­ра­лар, рәх­мәт сүз­лә­рен, те­ләк­лә­рен язып кал­ды­ра­лар. Һәр ел­ны әти-әни­ләр һәм ба­ла­лар бе­лән бер­гә­ләп шә­һәр, рес­пуб­ли­ка кү­лә­мен­дә уз­ды­рыл­ган "Сә­йяр", "Бә­хет йол­ды­зы", "Ра­ду­га доб­ро­ре­чия" кон­курс­ла­рын­да кат­на­шып, приз­лы урын­нар яу­лый­быз.
    Без­нең ба­ла­лар бак­ча­сын­да ба­ла­лар­ның гый­лем, ях­шы тәр­бия алыр­га, икен­че тел­не өй­рә­нер­гә ту­лы мөм­кин­лек­лә­ре бар. Без алар­ның бө­тен як­тан да үр­нәк бу­лып үсү­ен һәм мил­лә­те­без го­рур­ла­ныр­лык шә­хес­ләр бу­лу­ла­рын те­ли­без.

    Ди­лә Га­ри­по­ва, Ин­сия Фа­ти­хо­ва,

    36 нчы "Ал­тын ач­кыч" ба­ла­лар бак­ча­сы

    ­ю­га­ры ка­те­го­ри­я­ле та­тар те­лен өй­рә­тү­че тәр­би­я­че­ләр

    Нравится
    Поделиться:
    Реклама
    Комментарии (0)
    • 13 гыйнвар 2018 - 12:35
      11 бистәдә янгын
    • 29 ноябрь 2017 - 06:59
      Кытай татары Базарбай Бикчәнтәев: Татар телен белмәү - үз анаңа хыянәткә тиң
    • Редакция фотолары
    • 19 март 2017 - 07:58
      Ярдәм кирәк Яман шеш белән авыручы әниемне саклап калу өчен Израильгә дәваланырга килдек. Сездән ярдәм итүегезне үтенеп сорыйм. Рокия Фаратовна Каюмова (Бадрутдинова) Каратун. Остаток по сбору на лечение в Израиле (клиника Сураски)...
    • 30 сентябрь 2016 - 05:46
      Татарстан сувенирын ясыйбыз Әлеге бәйгене "Татарстан Республикасы халык сәнәгате һәм һөнәрчеләренең үсеш үзәге" дәүләт бюджет оешмасы һәм «Татарстан Республикасы халык һөнәрчеләре палатасы» оештыра. Бәйгедә оешмалар, шәхси эшмәкәрләр, юридик затлар, кулланма гамәли сәнгать осталары,...
    • 8 июль 2016 - 05:49
      Требуется Требуются кондитеры, упаковщицы(ки), разнорабочие. Тел. 8-987-063-72-52
    Ночной режим