Шахри Чаллы
  • Рус Тат
  • Сугыш кайтавазы яки бабам эзләре буйлап...

    Бөек Җиңү көннәре якынлашкан саен, һәр гаиләдә хатирәләр яңара.

    Бе­рә­ү­ләр исән-сау бул­ган әби-ба­ба­сын хөр­мәт­ли. Икен­че­ләр су­гыш­та хә­бәр­сез югал­ган ба­ба­сын са­гы­нып елый. Өчен­че­ләр, эз­та­бар­лар яр­дә­ме бе­лән якын­на­рын җир­лә­ү­дә кат­на­шып, шун­нан ту­ган як­ла­ры­на бер уч ту­фрак алып кай­та алу­ы­на сө­е­нә. Та­тар­стан­ның ат­ка­зан­ган ар­тис­ты Ми­лә­ү­шә Има­мо­ва уз­ган көз­дә Ис­лам ба­ба­сы эз­лә­ре буй­лап йөр­гән ха­ти­рә­лә­ре бе­лән ур­так­лаш­ты. Ул ба­ба­сы ту­рын­да го­рур­ла­нып, дул­кын­ла­нып сөй­лә­де. Аны тың­ла­ган­да үзем­не дә шул та­ри­хи ва­кый­га­да кат­наш­кан ке­ше ке­бек хис ит­тем. Ми­лә­ү­шә­нең ис­тә­лек­лә­рен га­зе­та уку­чы­ла­ры­быз­га да тәкъ­дим итә­без.

    Бө­ек Җи­ңү­нең 72 ел­лы­гы якын­лаш­кан көн­нәр иде. Әни­ем шал­ты­ра­та. Хәл – әх­вәл со­раш­кан­нан соң, җай­лап кы­на әй­теп куй­ды: “Әти­не тап­кан­нар...” Бер миз­гел­гә баш ми­ем­дә­ге фи­кер йөр­тер­гә ярак­лы кү­зә­нәк­ләр тук­тап кал­ды­лар. “Ни­чек, кай­да, кай­чан?...” – бу со­рау­лар авыз­дан чык­ты­лар.“Исән­ме соң?...” ди­яр­гә ачыл­ган авы­зым­ны үз хә­ле­нә кай­тып, фи­кер­ләр­гә ма­таш­кан кү­зә­нәк­ләр шып тук­тат­ты­лар. “76 ел элек су­гыш­ка кит­кән ба­баң ни­чек исән бул­сын ди, акы­лың­да­мы син?...”, ди­ләр иде алар ми­не би­тәр­ләп. Шун­лык­тан бу со­ра­вым авыз­дан чы­гып җи­тә ал­ма­ды. Кү­ңел иләс­лә­нү­ен дә­вам ит­те, ә бәл­ки?.. “Ни­чек бул­ган соң ул, әни?”- дим, та­вы­шым­ны ты­ныч күр­сә­тер­гә ты­ры­шып. Те­ле­фон аша бул­са да си­зәм, ул да дул­кын­ла­на, та­вы­шы кал­ты­рый ук баш­ла­ды. “Мин юнь­ләп бер­ни дә аң­ла­ма­дым, бу хә­бәр­не ише­тү­гә кү­ңе­лем тул­ды да, ела­дым да ела­дым. Те­ле­фон но­ме­ры бар, үзең шал­ты­ра­тып бе­леш, кы­зым,” – ди­де ул. Ба­бам су­гыш­ка кит­кән­дә 35 көн­лек ба­ла бу­лып кал­ган, го­ме­ре буе су­гыш­та хә­бәр­сез югал­ган әти­сен кө­теп, бил­ге­сез­лек­тә яшә­гән әни­ем­нең бу ми­нут­лар­да нин­ди хис­ләр ки­че­рү­ен аң­лау кы­ен тү­гел иде. Бу ха­ләт ми­ңа да күч­те. Кал­ты­ран­ган бар­мак­ла­рым бе­лән те­ле­фон но­ме­рын җы­ям һәм труб­ка­ның икен­че ба­шын­да мө­ла­ем ге­нә та­выш ише­тәм. Ха­ти­рә Ман­сур кы­зы Мәр­дан­ши­на бе­лән шу­лай та­ны­шып кит­тек. Ул ирек­ле эз­та­бар, ни­чә ел­лар үзе те­ләп су­гыш­та хә­бәр­сез югал­ган су­гыш­чы­лар­ны та­бу­да яр­дәм итә, алар­ның га­и­лә­лә­рен, ту­ган­на­рын эз­ләп та­бып, хә­бәр­ләр җит­ке­рә икән. “Ми­ңа ки­чә ге­нә шал­ты­рат­ты­лар, Смо­ленск өл­кә­се, Вязь­ма шә­һә­рен­нән ерак тү­гел Алек­сандр Про­нин җи­тәк­че­леген­дә­ге “Бу­рыч” (“Долг”) дип атал­ган эз­ләү от­ря­ды “Сол­дат ме­даль­о­ны” ла­бо­ра­то­ри­я­се­нә 17 сол­дат ме­даль­о­ны тап­шыр­ган. 11 ме­даль­он­ны ту­ла­ем яки өлеш­чә укыр­га мөм­кин бул­ган. Ара­ла­рын­да Та­тар­стан­нан Кә­ли­мул­лин Ис­лам исем­ле су­гыш­чы да бар. Сез­нең ба­ба­гыз бу­ла бит ин­де ул, әйе­ме,” ди­де ул. Та­гын ни­ләр сөй­ләш­кә­не­без­не ачык кы­на хә­тер­лә­мим дә, лә­кин бу ми­нут­лар­да бер­дән­бер те­лә­гем – кош бу­лып ка­нат­ла­нып Вязь­ма ти­рә­лә­ре­нә очу иде. Ха­ти­рә ха­ным су­гыш­чы­лар­ны ок­тябрь аен­да ту­ган­нар ка­бер­ле­ге­нә җир­лә­я­чәк­лә­рен, алар­ның га­и­лә­лә­рен, якын­на­рын, ба­ла­ла­рын ча­кы­ра­чак­ла­рын әйт­те.

    Шул көн­нән алып без­нең өчен тү­зем­сез­лә­неп кө­тү чо­ры баш­лан­ды. Әй­тер­сең, тиз­рәк бар­сам, Вязь­ма җи­рен­дә ба­бам­ны исән-имин ки­леш кү­рер­мен ке­бек иде. Ни­һа­ять, көт­кән көн якын­лаш­ты, без­нең га­и­лә­без һәм Ха­ти­рә ха­ным Смо­ленск өл­кә­се Вязь­ма ра­йо­ны җи­тәк­че­ле­ген­нән ча­кы­ру алып, юл­га куз­гал­дык. Вязь­ма шә­һә­ре Мәс­кә­ү­дән 234 чак­рым ерак­лык­та, “Мәс­кәү-Минск” ха­лы­ка­ра трас­са­сын­да ур­наш­кан икән. Смо­ленск өл­кә­се­нең “Яшь­ләр­гә пат­ри­о­тик тәр­бия би­рү” оеш­ма­сы җи­тәк­че­се Ири­на Олень­чи­ва: “Без­дә ат­на­лар буе яң­гыр­лар ява, бик сал­кын, зин­һар, җы­лы­рак ки­е­не­гез,” – дип, без­не кат-кат ки­сәт­те. Вязь­ма­га ба­рып кер­гән­дә як­ты­ра баш­ла­ган иде. Тө­не буе ма­ши­на тә­рә­зә­се­нә чир­теп, пыс­кып яу­ган яң­гыр, ни­дер көт­кән­дәй, тук­тап кал­ды.

    Кар­шы­лау­чы­лар та­ра­фын­нан без­гә бул­ган җы­лы мө­га­мә­лә­не тәф­сил­ләп сөй­ләп тор­мыйм. Иң якын ке­ше­лә­рен кар­шы­ла­ган ке­бек, без­гә ка­дер-хөр­мәт күр­сә­теп, як­ты йөз, чәй та­бы­ны бе­лән кар­шы ал­ды­лар. “Хә­тер вах­та­сы”­ның җи­тәк­че­се Ни­на Ку­ли­ковс­ких һәр га­и­лә­гә бик игъ­ти­бар­лы бул­ды.

    Кич бе­лән мә­дә­ни­ят са­ра­ен­да Ва­тан­ны сак­ла­ган­да һә­лак бул­ган су­гыш­чы­лар­га ба­гыш­лан­ган Хә­тер ки­че уз­ды. Иле­без­нең төр­ле поч­мак­ла­рын­нан җы­ел­ган ун га­и­лә­гә якын­на­ры­ның сол­дат ме­даль­о­ны тап­шы­рыл­ды. Оч­ра­шу­ның ни өчен 13 -14 ок­тябрь көн­нә­ре­нә бил­ге­лә­нү­ен дә аң­лат­ты­лар оеш­ты­ру­чы­лар 76 ел элек, нәкъ шу­шы көн­не чол­га­ныш­та кал­ган со­вет су­гыш­чы­ла­ры соң­гы тап­кыр боҗ­ра­ны өзеп үзе­без­не­ке­ләр ягы­на чык­кан­нар. Чы­га ал­мау­чы­лар мәң­ге­гә ятып кал­ган­нар. Ан­дый­лар исә би­хи­сап. Ел са­ен эз­ләү от­ряд­ла­ры та­ра­фын­нан йөз­лә­гән су­гыш­чы та­бы­ла, ни кы­зга­ныч, та­был­ган­нан соң да кү­бе­се бил­ге­сез сол­дат исе­ме ас­тын­да җир­лә­нер­гә мәҗ­бүр бу­ла. 2017 ел­да эз­лә­нү эш­лә­рен­дә бар­лы­гы 123 су­гыш­чы та­был­ган, шу­лар­ның 19ының исем­нә­ре ачык­лан­ган, ба­ры­сын да хөр­мәт­ләп “Бо­го­ро­диц­кое по­ле” ту­ган­нар ка­бер­ле­ге­нә җир­лә­де­ләр. Шу­ны­сын да ис­кәр­тәм, би­ре­дә су­гыш кай­та­ва­зы әле дә тын­ма­ган ке­бек, юл бу­ен­да моң­су­ла­нып тор­ган агач­лар­га ка­дәр баш­ла­рын тал­гын гы­на иеп шау­ла­ша­лар. Көз­ге та­би­гать­нең кыз­гылт – са­ры тө­се исә, бу хис­не та­гын да кө­чәй­тә ге­нә. Би­ре­дә һәр ке­ше­нең кү­ңе­лен­дә Ва­тан­ны сак­ла­ган­да ба­тыр­лар­ча һә­лак бул­ган су­гыш­чы­лар­га ка­ра­та ис­кит­кеч хөр­мәт һәм рәх­мәт хи­се бу­луы күз­гә бә­ре­леп то­ра. Ае­ру­ча яшь бу­ын­да пат­ри­о­тик тәр­бия ру­хы си­зе­лә.

    Нык дул­кын­ла­нып, ба­бам­ның сол­дат ме­даль­о­нын ку­лы­ма алам. Йә, хо­да­ем! Уч тө­бен­дә юга­лыр­лык, 5-6 см бул­ган шу­шы кеп-кеч­ке­нә ка­ра кап­су­ла без­гә яңа­дан яшәү кө­че бир­де лә­ба­са! Хә­зер ба­ба­быз­ның яз­мы­шы ту­рын­да, аның ба­тыр­лар­ча яу кы­рын­да һә­лак бу­луы ха­кын­да до­ку­мен­таль чын­бар­лык сөй­ли. Га­и­лә­се, ту­ган­на­ры, якын­на­ры го­мер­лә­ре буе көт­те Ис­лам ба­бам­ны. Ба­бам­ның әни­се йөз яше­нә ка­дәр яшәп, ха­ты­ны Рә­ши­дә дәү әни­ем 83 яше­нә җи­теп дөнья куй­са­лар да, ба­ба­ка­ем ту­рын­да хә­бәр­не ише­тә ал­ма­ды­лар, ул алар өчен су­гыш­та хә­бәр­сез югал­ган сол­дат бу­лып кы­на кал­ды. Хә­те­рем­дә, дәү әни­ем аның кай­ту­ын кө­тә-кө­тә ары­гач, кайт­ма­вы өчен ачу­ла­нып та ала иде үзен. Ә ми­ңа ул гел 9 май көн­не кай­тып ке­рер иде ке­бек...

    “Долг” эз­ләү от­ря­ды ко­ман­ди­ры Алек­сандр Алек­сан­дро­вич Про­нин­га ба­ба­быз­ның та­был­ган уры­ны­на алып ба­ру­ла­рын үте­неп мө­рә­җә­гать ит­кәч, ул бер­сүз­сез ри­за бул­ды. Ап­рель ахы­рын­да та­был­ган ба­бам­ның ятып кал­ган уры­нын та­бу кы­ен бул­ма­ды. Җәй эчен­дә үлән кап­ла­ган кап­ла­вын, әм­ма ул урын ба­ры­бер шәй­лә­нә иде. Эз­лә­ү­че­ләр, го­му­мән, күп сөй­ләр­гә ярат­мый­лар, бир­гән со­рау­лар­га кыс­ка-кыс­ка гы­на җа­вап би­реп ку­я­лар. Без бик үте­неп со­ра­гач, ип­ләп ке­нә, ул кан­кой­гыч көн­нәр­нең кар­ти­на­сын якын­ча кү­зал­лар­га бу­лыш­ты­лар. “Вязь­ма ка­за­ны”н­да чол­га­ныш­та кал­ган су­гыш­чы­лар, боҗ­ра­ны өзү мак­са­ты бе­лән дош­ман­га ыр­гы­ла­лар. Арт­ла­рын­да җир­ле ха­лык те­лен­дә “Ка­душ­ки саз­лы­гы” дип йөр­тел­гән саз­лык, уң як­та Тро­ши­но авы­лы, кар­шы­да Юш­ко­во­га ба­ру­чы олы юл. Бер­дән­бер өмет – Юш­ко­во­га ба­ру­чы юл­га те­зел­гән дош­ман чыл­бы­рын өзеп, үзе­без­не­ке­ләр­гә ку­шы­лу. Әм­ма...

    Алек­сандр Алек­сан­дро­вич, җай гы­на, тын­лык­ны бо­зар­га ку­рык­кан­дай, өс­тәп куй­ды: “Ышан­ды­рып әй­тә алам, ба­ба­гыз соң­гы там­чы ка­ны­на ка­дәр су­гы­шыр­га әзер бул­ган. Бу дә­рә­җә­дә ко­рал­лан­ган со­вет су­гыш­чы­ла­ры, үз­лә­ре те­ләп дош­ман­га би­ре­лә ал­мый­лар,” – ди­де ул. Бу ми­нут­лар­да без ки­чер­гән хис­ләр­не, сөй­ләп һәм аң­ла­тып бе­те­рү мөм­кин тү­гел иде. Әни­ем, кал­ты­ран­ган кул­ла­ры бе­лән ту­ган туф­ра­гы­на алып кай­ту өчен, ба­бам ба­шын сал­ган яу кы­рын­нан туф­ра­гын ал­ды. Чөн­ки ту­ган авы­лы Кор­ка­чык­та Ис­лам ба­бам­ның 94 яшь­лек бер­ту­ган сең­ле­се Сә­ли­мә апа кө­теп то­ра. Су­гыш­ка кит­кән­дә ни­ба­ры 24 яшь ке­нә бул­ган ба­бам, 100 ел­лы­гы якын­лаш­кан көн­нәр­дә ка­бат ара­быз­га әй­лә­неп кайт­ты. Үзе бе­лән су­гыш­та якын­на­рын хә­бәр­сез югалт­кан йөз­лә­гән – мең­лә­гән га­и­лә­ләр­гә өмет алып кайт­ты. Без­нең бу­ын­ның яу кы­рын­да ба­тыр­лар­ча һә­лак бу­лу­чы­лар­ны да, су­гыш­та хә­бәр­сез югал­ган­нар­ны да оны­тыр­га ха­кы юк! Мәң­ге­лек дан алар­га!

    Нравится
    Поделиться:
    Реклама
    Комментарии (0)
    • 13 гыйнвар 2018 - 12:35
      11 бистәдә янгын
    • 29 ноябрь 2017 - 06:59
      Кытай татары Базарбай Бикчәнтәев: Татар телен белмәү - үз анаңа хыянәткә тиң
    • Редакция фотолары
    • 21 май 2018 - 09:16
      Чаллыда зур корылтай була
      Мәртәбәле кунакларның кайберләре 23 июньдә узачак милли бәйрәмебез Сабан туен карарга да калачаклар.
      25
      0
      0
    • 19 март 2017 - 07:58
      Ярдәм кирәк Яман шеш белән авыручы әниемне саклап калу өчен Израильгә дәваланырга килдек. Сездән ярдәм итүегезне үтенеп сорыйм. Рокия Фаратовна Каюмова (Бадрутдинова) Каратун. Остаток по сбору на лечение в Израиле (клиника Сураски)...
    • 30 сентябрь 2016 - 05:46
      Татарстан сувенирын ясыйбыз Әлеге бәйгене "Татарстан Республикасы халык сәнәгате һәм һөнәрчеләренең үсеш үзәге" дәүләт бюджет оешмасы һәм «Татарстан Республикасы халык һөнәрчеләре палатасы» оештыра. Бәйгедә оешмалар, шәхси эшмәкәрләр, юридик затлар, кулланма гамәли сәнгать осталары,...
    • 8 июль 2016 - 05:49
      Требуется Требуются кондитеры, упаковщицы(ки), разнорабочие. Тел. 8-987-063-72-52
    Ночной режим