Тавыш тизлеге, очучы бакалар һәм Антарктида сере: өермә турында сез белмәгән фактлар

Давыл өермәсе (торнадо яки смерч) – табигатьнең иң куркыныч һәм шул ук вакытта гаҗәеп күренешләренең берсе. Алар хәзер еш кына безнең җирлекләрдә дә күренә башлады. Түбәндә бу феномен турында иң кызыклы фактлар тупланды:
1. Җирдәге иң югары җил тизлеге
Давыл өермәсендәге җил тизлеге планетабыздагы иң югары күрсәткеч булып тора. 1999 елның 3 маенда АКШның Оклахома штатында теркәлгән коточкыч торнадо вакытында җил тизлеге сәгатенә 512 чакрымга (512 км/сәг) җиткән. Бу – тавыш тизлегенең яртысы диярлек!
2. Күзгә күренми торган өермәләр
Торнадо башта үтәкүренмәле була. Өермә һавадан гына торганлыктан, ул үзенә җирдән тузан, чүп-чар яки дым суыра башлагач кына без җентекләп күрә ала торган караңгы «юан җиң» формасын ала.
3. Гаҗәеп «сәяхәтләр» һәм тере калган хайваннар

Давыл өермәсенең эчендә басым аермасы гаять зур булганга, ул кайвакыт әйберләрне җимермичә генә зур араларга күчерергә сәләтле.
Мисал өчен, кайбер җирлекләрдә торнадодан соң күктән бакалар яки балыклар явуы күзәтелә – өермә аларны сулыклардан суырып алып, берничә чакрым ераклыкка илтеп ташлый.
АКШта торнадо бер тавык оясын һавага күтәреп, икенче урынга күчереп утырткан, һәм бер кош та зыян күрмәгән.
4. Өермә төсләрен ничек үзгәртә?
Давыл өермәсенең төсе ул хәрәкәт иткән җирлеккә бәйле. Комлык өстеннән узганда, ул аксыл булып күренә. Сазлык яки су өстеннән үткәндә – күксел яки үтә күренмәле. Балчыклы яки комлы җирдән узганда исә – аксыл-кызыл яки көрән төскә керә.
5. Антарктидадан башка беркайда да сыену юк
Давыл өермәләре җир шарының Антарктидадан башка барлык континентларында да теркәлгән. Салкын җилләр һәм бозлыклар бу куркыныч күренешнең барлыкка килүенә юл куймый. Иң күп торнадолар АКШның урта өлешендәге «Торнадолар аллеясы» дип аталган төбәктә күзәтелә.

Кызыклы күзәтү: Өермә табигатьтәге иң көчле деструктив көч булса да, гадәттә аның гомере бик кыска – күпчелек торнадолар 10 минуттан артык яшәми һәм нибары берничә чакрым юл үтә.

Фото: смерч / фотода Башкортстан республикасы территориясендә төшерелгән өермә

Яңгыр болытлары турында
Авырлыклары миллион тоннадан артык була. Бу якынча 200 мең фил авырлыгына тиң!
Мондый болытларның нигезе җирдән нибары 1-2 км биеклектә башланса, очы 15-20 км биеклеккә кадәр күтәрелә ала. Бу — пассажирлар очкычы очкан биеклектән дә югарырак дигән сүз.
Яшен болыты эчендә һава агымнары котыра: җылы һава өскә, ә салкын һава аска таба секундка 30-40 метр тизлек белән хәрәкәт итә. Нәкъ менә шушы ышкылу аркасында электр көче барлыкка килә дә инде.

Яшен турында
Яшен каналындагы һава температурасы 30 000 °C кадәр җитәргә мөмкин. Бу Кояш өслегендәге температурадан 5 тапкырга артыграк!
Безнең планетада һәр секунд саен уртача 50дән алып 100гә кадәр яшен яшьни. Димәк, тәүлегенә җиргә 8 миллионнан артык яшен суга.
Яшен сугар алдыннан кешенең чәчләре үрә торырга яки тиресе кычытырга мөмкин. Бу сезнең тирәдә көчле электр кыры барлыкка килүен аңлата — мондый очракта кичекмәстән куркынычсыз урынга качарга кирәк.

Табигатьнең бу куәтле көче һәрвакыт игътибарны һәм саклыкны таләп итә!
Фото: болыт, яшен / фото ясалма интеллект иҗаты